Klokken (reparatie)   

In het kader van mijn brede interesse voor techniek, ben ik al meer als 30 jaar hobbymatig bezig met klokken.
Met name de wat oudere (slinger)klokken hebben mijn voorkeur, als ze maar mechanisch zijn.
Het repareren van die oudjes is vooral een kwestie van logisch nadenken en hééél veel geduld, maar als hij dan weer loopt geeft dat wel weer heel veel voldoening.
De grootste boosdoener (schat zo'n 90%) waarom klokken stil gaan staan is stof, het is overal en ook niet tegen te houden.
Alle lagerpunten zijn als het goed is gesmeerd met olie en dat in combinatie met het stof zorgt voor veel problemen.
De olie dikt in en daar de stof aan toe gevoegd maken een fijne pasta die een schurende en dus vernietigende uitwerking hebben, lagers slijten uit, asjes komen scheef te lopen en de klok stopt er op den duur vanzelf mee.
Het is dus van belang om eens in de paar jaar de klok uit elkaar te halen en grondig te reinigen, uiteraard voordat de lagers zijn uitgesleten, zodat (vaak dure) noodzakelijke reparaties voorkomen kunnen worden.
Alle reparaties zijn (ambachtelijk) handwerk en vaak zeer arbeidsintensief, zodat de hoge prijzen die daarvoor gevraagd worden zeer wel begrijpelijk zijn.

Mijn eerste echte reparatie (restauratie) betrof een pendule welke al enige jaren bij een bekende in de schuur lag te wachten om eigenlijk weggegooid te worden.
Hij was dan ook in erbarmelijke toestand, een door vocht aangevreten uurwerk en nogal wat kapot houtwerk.


Het uurwerk is grondig schoongemaakt, hier en daar stukken hout vervangen, het scharnier van het raam vernieuwd en gesoldeerd, een nieuwe wijzerplaat ingezet en uiteraard geschuurd en gebeitst.
Het resultaat mag er zijn, een mooie klok om naar te kijken, een pronkstuk in de kamer en een gebleken betrouwbaar uurwerk.

De zaanse klok is in Nederland waarschijnlijk het meest verkocht. Het aanbod van deze soort is in ieder geval bij mij veruit het meest aangeboden voor reparatie. Hij wordt dan ook in verschillende uitvoeringen en maten op de markt gebracht, heeft een aangenaam (bel)geluid en is veelal voor een schappelijke prijs te koop. Het is een relatief eenvoudig uurwerk wat door de beginnende hobbyist redelijk eenvoudig schoon te maken en te repareren is. De meeste reparaties die ik aan deze uurwerkjes heb uitgevoerd zijn de schoonmaakbeurten en het afregelen van het uurwerk op "rechtloop", ook wel bekend als het scheef moeten hangen om hem te laten lopen. Ook de gewichten (koper) hebben de neiging om lelijk te worden, omdat de blanke lak die er op zit beschadigd. Dit is een kwestie van lakvrij maken, polijsten en eventueel voorzien van een nieuwe laklaag. Verder zijn het een betrouwbare uurwerken waar men heel lang plezier van kan hebben.

HET OLIËN VAN KLOKKEN

Over het op de juiste manier van oliën van een klok bestaan, vooral bij 'leken' nogal wat misverstanden. De meest gemaakte fout die ik toch wel regelmatig tegen kom is het teveel aan olie, sommigen lijken wel gedompeld. Vaak wordt gedacht als een klok niet meer loopt dat hij gesmeerd moet worden en goedbedoeld rijkelijk van olie voorzien. Probleem is dan dat het teveel aan olie uit het lager wegloopt en daarmee alle olie meeneemt waardoor het lager juist droog komt te staan, wat uiteindelijk nog meer schade veroorzaakt.

Als de noodzaak bestaat dat het uurwerk opnieuw gesmeerd moet worden is het eigenlijk altijd verstandig om hem eerst te reinigen.
Daarvoor moet hij dus uit elkaar gehaald worden zodat alle ingedikte oude olie en vuil goed verwijderd kunnen worden.
Tevens bestaat de mogelijkheid dat eventueel verschillend gebruikte oliesoorten elkaar niet verdragen, dus ook dan reinigen.
Na een goede schoonmaakbeurt is dan ook gelijk goed te controleren of de lagers niet ovaal uitgesleten zijn waardoor de tandraderen niet meer soepel in elkaar kunnen lopen.
In dat geval rest er niets anders dan de lagers te verbussen, waarvoor speciaal gereedschap nodig is.
Vroeger werd veelal zgn. beenolie gebruikt, tegenwoordig meestal een synthetische olie.
In theorie kan een klok zo'n 5 tot 6 jaar prima vooruit zonder 'groot' onderhoud, maar e.e.a. is wel afhankelijk van de plaats waar hij hangt, temperatuur, luchtvochtigheid en hoe stoffig de omgeving is.
Voor alles blijft de stelling overeind: Liever iets minder, dan teveel olie!


TANDWIELREPARATIE
Enige jaren geleden kreeg ik een pendule ter reparatie aangeboden, die (uiteraard) niet liep.
Bij inspectie liep ik tegen een toch wel heel vervelend mankement aan, een kromme as en een tandwiel van één van de veertonnen had enkele op een haar na afgebroken tanden.
De as opnieuw richten is een precies werkje, maar geen geweldig probleem, even een nieuw tandwiel kopen is echter een moeilijke, zoniet onmogelijke opgave, zoveel soorten klokken, zoveel soorten tandwielen.
Normaal gesproken zal de professionele klokkenmaker een nieuw tandwiel moeten maken, maar helaas beschik ik niet over een freesbank, zodat ik een enigszins alternatieve oplossing heb gezocht.
Het tandwiel zelf moet normaal gesproken in dergelijke staat toch als verloren beschouwd worden, dus heb ik er voor gekozen om de kapotte tanden er af te vijlen en daarna een stukje messing er op te solderen en te klinken, waarna ik er met de hand nieuwe nieuwe tanden in gezaagd heb.

       
Door het opsolderen van een stukje messing is het tandwiel op die plaats uiteraard 2x zo dik geworden, dit geeft echter geen problemen omdat de rondsel waarin hij draait nog een flink stuk breder is.
De klok loopt al weer enige tijd naar volle tevredenheid, maar als ik nog eens aan een ander tandwiel kan komen, dan is het een kleine moeite om hem te vervangen.


TANDWIELREPARATIE (2)
Dat het repararen van tanden in tandwielen ook anders kan wil ik hier graag laten zien.
Bovenstaand tandwiel hoort op de veertrommel thuis en krijgt erg veel kracht te verwerken, het volgende tandwiel is het urenrad wat weer samen met de trappenschijf op de urenpijp thuis hoort.
Aangezien hij dus slechts de urenwijzer mee hoeft te nemen komt daar geen kracht op te staan.
Dit tandwiel kreeg ik dan ook los opgestuurd met de boodschap dat hij vast zou lopen.
Het verzoek was om er nieuwe tanden in te zetten, de eigenaar was zelf in staat om het terug te plaatsen.
Het betrof hier een eerdere reparatie met een matige soldering, maar op zich wel goed vast.
De tanden er om heen waren ook enigszins beschadigd en dus heb ik besloten deze eveneens te vervangen.
Uiteraard geeft zo'n stukje met 4 tanden net even wat meer houvast om te verwerken en te solderen.

       
Hier de soldering en de beschadigde tanden.    Werk in uitvoering, de tanden worden uitgezaagd.

       
De lucifer geeft de grootte van de tanden aan.  Alles weer samengevoegd.
Onder de luciferkop en onder de rode pijl zitten de nieuwe tanden, ernaast het tandwiel met rondsel waar hij op aansluit.


DE COMTOISE

De comtoiseklok komt van origine uit het noord-oostelijk deel van Frankrijk, de Jura, Haute-Saone. Doubs en omgeving. De meeste zoals wij die kennen, zijn van eind 19e eeuw, begin 20e eeuw. Voortgekomen uit ambachtelijk werk zoals het vervaardigen van gereedschap, messen en werktuigen bestemd voor de landbouw, ging men zich ook bekwamen in het vervaardigen van klokken. De klokken uit die periode kenmerken zich nogal als 'grofstoffelijk' opgebouwde uurwerken waarin het smederij verleden herkenbaar is. De kast is meestal gebouwd van ijzer en de boven en onderzijde wordt door 4 of meer ijzeren kolommen tot een stijf geheel geklonken. Daarin komen losse platine pilaren van staal, meestal met bronzen of messing lagerbussen waartussen de walsen, assen en tandwielen draaien. Ze kenmerken zich ook door een slagwerk dat met een forse bel is uitgevoerd en een herhaling van de uurslagen na zo'n 2 tot 3 minuten geeft. Het zijn over het algemeen zeer betrouwbare klokken die rustig lopen en weinig kapot gaan.

Vroege Frankrijkgangers (zestiger jaren) kochten ze vaak op rommelmarkten over van de lokale boeren voor een schijntje.
Inmiddels zijn die Franse boerenzolders allang leeg en zijn de prijzen een veelvoud van weleer.
Ook voor reparatie, wegens gebrek aan onderdelen, wat dus altijd handwerk wordt, moet men rekening houden met prijzen die vaak zeer pittig zijn in vergelijk met wat er in de beginjaren voor betaald is.
Tegenwoordig worden ze weer nieuw gemaakt (sinds 1973), hoewel naar oude gegevens, maar wel met nog duurzamer materialen, hoge kwaliteitseisen en vaak nachtuitschakeling voor het slagwerk.


Het meest voorkomende probleem van de comtoise is dat het koord waar de gewichten aan hangen kapot gaat.
Het zal meestal van hennep zijn en is eenvoudig te vervangen.
Onlangs had ik zo'n reparatie, waarbij helaas de restanten van het oude koord zich tussen de wals en het grondrad had gevreten.
Daar dat allemaal aan elkaar zit geklonken moest alsnog het geheel gedemonteerd worden, hetgeen ik dan ook maar gelijk gecombineerd heb met een grote schoonmaakbeurt.
Let er dan ook op dat een teveel aan touw op de trommel de neiging heeft om tussen de wals en de vergrendeling van het grondrad te komen, waardoor de levensduur van het koord sterk verkort wordt en wederom de klok gedemonteerd moet worden.
Meer dan 2 meter koord op een wals is onzin, de klok zal nooit hoger opgehangen worden!


REPARATIE'S AAN COMTOISE KLOKKEN

Onderstaande foto's laten zien dat zelfs bij hele sterke klokken, zoals de comtoise is, onderhoud op z'n tijd noodzakelijk is.

 

Op deze foto is goed te zien dat de astap het "verloren" heeft van het lager.
Hij heeft de vorm van een vroeger stuk speelgoed - de diabolo - aangenomen, en moet dan ook vervangen worden.

Op de volgende foto's laat ik zien hoe dat met behulp van de draaibank opgelost is.

 

 

 

 

Na het plaatsen van en nieuwe astap moet deze klok weer vele jaren meekunnen.

Nog een bekend probleem bij de comtoise is het uitlubberen van het vierkante gat van de wijzers.
De wijzer zal steeds meer minuten heen en weer bewogen kunnen worden op de as, en de klok geeft nog maar matig de goede tijd aan.
Meestal los ik dat op door aan de achterkant een muntje zoals een cent of soms groter te solderen.
Er kan dan een nieuw vierkant gat gemaakt worden en de wijzer blijft weer strak op z'n plaats.

 

Nog een reparatie die ik wil laten zien is een door een eerdere eigenaar gesloopte uitslaglichter en stuitlichter.
Hier is aan gezaagd en gevijld in een poging de repeteerslag uit te schakelen.
Die repeteerslag is nu juist een kenmerk van de comtoise en zou in het kader van originaliteit bewaard moeten blijven.
Helaas kan wat er afgezaagd en gevijld is niet meer "bijgevijld" worden, dus heb ik het volgens de volgende foto's opgelost.

 

 

Vaak wordt er "geknoeid" aan de klok omdat de eigenaar de belslag te hard vindt of soms commentaar van de buren krijgt.
Het bellen van een comtoise is eenvoudig uit te schakelen door b.v. deze uitslaglichter te verwijderen.
Hij belt niet meer, en is altijd weer gemakkelijk terug te plaatsen, waarmee de klok verder niet aangetast wordt.


TANDWIEL REPARATIE (3)
In een Friese staartklok kwam ik een tandwiel tegen in verregaande staat van ontbinding.
Dit tandwiel is een deel van het opwindmechanisme waaraan de ketting en het gewicht van enkele kilo's hangt.
Logisch dus dat die de grootste krachten krijgt te verwerken.
Het probleem echter is dat een stalen veer over de spaken ratelt tijdens het opwinden.
Na vele jaren van trouwe dienst slijten de spaken volledig weg.
Dit vraagt om tijdige reparatie, voordat ze doorbreken en dan veel grotere schade kan berokkenen.

 

Zoals te zien is er een eerdere "reparatie" door een andere hobbyist uitgevoerd.
Soldeeringen zijn niet goed gevloeid en één van de omgevouwen blikjes lag dan ook los.
Ik heb deze knutsels verwijderd, waarbij bleek dat een spaak nog slechts 0,6 mm dik was.
Met messing U-profiel heb ik nieuwe spaken gemaakt en deze klemmend pas over de oude gesoldeerd.

 

Het tandwiel heeft nu gelukkig weer zijn sterkte terug en kan weer vele jaren mee.


LAGERS VERVANGEN
Als na vele jaren goed lopen de klok langzaamaan voor of achter gaat lopen is het de hoogste tijd om actie te ondernemen in de hoop dat het nog niet te laat is.
Sluipend heeft de uitgedroogde olie en stof zijn vernietigende werk gedaan, de lagers slijten uit.
Zoals eerder vermeld, maar zéér belangrijk, is een teveel aan olie hiervoor ook funest, de olie wordt ahw uit de lagers "gezogen", waardoor het lager droog komt te staan (wet van de communicerende vaten).
De vaak stalen tapeinden van de assen winnen het van de messing lagers in de platine's (grondplaten) en een ovaal lager is het gevolg.
Het hoeft geen betoog dat dan de tandwielen ten opzichte van elkaar scheef komen te lopen.
Als de klok dan nog blijft lopen, zullen de tanden op elkaar gaan invreten en zullen uiteindelijk de tandwielen ook onherstelbaar verwoest worden.
Het is dan ook belangrijk om voor die tijd de aangedane lagers te vervangen.

In alle klokken is een zijdelingse druk op de assen aanwezig e.g. het lager zal altijd in één richting uitslijten.
Om een kapot lager te vervangen moet het eerst in tegenovergestelde richting uitgevijld worden, waarna het uitgeboord kan worden.
Dit is noodzakelijk om het nieuwe lager op exact de goede plaats te krijgen.
Daarna kan het ontstane gat met een zgn. engelse ruimer exact rond gemaakt worden.
Het gat moet enkele honderdsten milimeters kleiner gehouden worden als de buitendiameter van het nieuwe lager (+/- 0.03 mm).
Het nieuwe lager kan dan klemmend op zijn plaats geperst worden.
Indien noodzakelijk moeten ook de tapeinden van de assen gepolijst worden, een beschadigd tapeind kan het nieuwe lager anders weer snel slopen.
Daarna wordt met een ruimertje het lager exact pas gemaakt zodat het tapeind daar weer met minimale speling vrij in rond kan draaien.
Uiteraard is dit een precisiewerkje wat met geduld en goed meten prima uit te voeren is.
Het resultaat zal een uurwerk zijn wat weer goed loopt en bij normaal onderhoud weer vele jaren mee kan.

 
Na schoonmaak is dit flink uitgelopen lager goed zichtbaar

 
Hier het nieuwe ingeperste lager (achterzijde)

 
Hier een voorbeeld van een provisorisch uitgevoerde reparatie.
Door een gat te boren naast het lager is getracht met behulp van b.v. een priem de uitgelopen rand terug te duwen.
Helaas is dat randje uitgebroken, het tapeind kan nu zijdelings helemaal naar het grote wrikgat.
Let ook eens op de niet goed uitgevloeide rommelige soldering bovenaan.

 
Hier dezelfde platine, na reparatie.
Het overbodige gat heb ik met een messing pen eerst dicht geklonken.
Daarna kon ik op de juiste plaats een nieuw pasgat maken om het nieuwe lager in te persen.
De omcirkelde lagers zijn eveneens door mij vernieuwd.
De soldering is nu wel goed doorgevloeid en tevens heb ik het plaatje met 2 pennen vastgeklonken.
Deze klok kan weer gemonteerd worden en is weer goed voor vele jaren plezier.


VEREN REPAREREN
Heeft u een klok met veren, eentje die dus opgewonden moet worden, dan komt vroeg of laat de dag dat de veer het voor gezien houdt en breekt.
Dit is meestal te merken aan het feit dat de klok tijdens het opwinden "doorratelt" en geen weerstand meer opbouwt.
Vrijwel altijd zal de veer aan het eind breken en kan dat gerepareerd worden.
Breekt hij echter in het midden, dan is meestal een nieuwe veer nodig, repareren is meestal geen optie, ofwel zal van korte duur zijn.
Soms kan de veerton uit het uurwerk genomen worden zonder dat de hele klok gedemonteerd moet worden, maar meestal moet het hele uurwerk uit elkaar.
Is dit het geval, dan combineer ik dat gelijk met een grote schoonmaakbeurt.
LET OP!! het uit de veerton nemen van een veer is geen klusje voor "leken", de veer zit nog steeds met veel kracht opgerold!!
De veer komt als een gedeelte er uit is ineens met veel kracht los, is van dun, en dus behoorlijk scherp verenstaal.
Dit losschieten gebeurd in een fractie van een seconde, en als men er niet op verdacht is kan een bezoekje aan de Eerste Hulp voor een aantal hechtingen het gevolg zijn!
Meestal gebruik ik hierbij een paar leren lashandschoenen, al heeft dat weer het nadeel dat je niet heel veel gevoel hebt hoe ver je precies bent.

 
Op deze foto is goed te zien dat de veer in "etappes" bezig is door te breken, de losse stukjes bewijzen dat.
Bij deze veer was de vergrendeling van de opwindas afgebroken, maar dat was eenvoudig te repareren.
Het op doorbreken staan van het eind van de veer was na demontage een "verrassing" die ook nog tevoorschijn kwam.

 
Deze veer is duidelijk gebroken, het restant is nog goed te zien in de veerton.

Het eind kan net onder het oude gat afgezaagd worden, b.v. met een Dremel met doorslijpschijfje (veiligheidsbril!!!).
Het nieuwe uiteinde mooi rond vijlen of slijpen.
Vervolgens moet het einde over zo'n 6 - 8 cm met een brander kersenrood gestookt worden, en moet daarna heel langzaam weer afkoelen.
Dan kan het nieuwe gat geboord worden, zo'n halve veerbreedte onder de top.
Normaal behoort zo'n gat ovaal te zijn, er zal dan nog het nodige gevijld moeten worden.
Persoonlijk laat ik het gat mooi rond, mits er maar geen haperingen in de ronding van het gat zitten.
Een gewoon HSS boortje maakt GEEN mooi rond gat!!! Souvereinboor o.i.d. gebruiken om zuiver rond te maken!
Als er ergens een braam, oneffenheid of hoek (hoe klein ook) in de ronding zit, zal hij daar de eerste de beste opwinding weer uitscheuren, en is al het werk voor niets geweest.
Voor het monteren de veer met wat dikkere (motor) olie invetten, zodat hij wel makkelijk over de andere windingen loopt.

 
Deze veer heeft weer een mooi (zuiver) gat, en kan weer gemonteerd worden.
De restanten die er afgezaagd zijn liggen hier op de voorgrond.
Ook bij het weer monteren is voorzichtigheid geboden!!

De hierboven getoonde veren zijn afkomstig uit deze Franse pendule.

 

De klok loopt inmiddels al weer jaren prima, zodat de "operatie" geslaagd mag worden genoemd.


Ten slotte nog een belangrijke tip:
Zelf repareren? ... leuk, maarrrrr ..........
Bedenk wel dat de professional vaak jaren nodig gehad heeft om op zijn/haar niveau te komen.
Iedereen is ooit "ergens" begonnen, daarom is het belangrijk vooral eenvoudig op te starten.
Een oud simpel klokje van een rommelmarkt of zo, daar kan niemand zich een buil aan vallen.
Handigheid krijg je alleen door heel veel te oefenen!
Moeilijke slagwerken met b.v. sluitraderen, een Westminster, maar ook een koekoeksklok met al z'n pallen en stangetjes, zijn zeer beslist geen "beginners" uurwerken.
Bij twijfel, zeker als het uurwerk van iemand anders is, niet aan beginnen!!

Nog steeds interesse? kijk dan eens op de site van Emil Eykelkamp onder klokkenboeken naar het boek "klokken repareren, dat kan ik".
Een zeer aardig boek waarin de werking en (kleine) reparaties uitgebreid beschreven worden.

Vragen over reparaties? Woonachtig in de omgeving van Gouda? Misschien kan ik wat betekenen voor u. Neem gerust eens vrijblijvend contact op, klik op het E-mail logo. P.S. Het leveren van losse onderdelen kan ik helaas niet, het is n.l. onmogelijk om voor alle soorten klokken onderdelen op voorraad te hebben. Indien noodzakelijk (bij niet te repareren of zelf na te maken), zal ik ze ook gewoon moeten bestellen, of op een beurs moeten bemachtigen.