Yirmi dokuzuncu
Osmanlı sultanı. İslâm halifelerinin doksan dördüncüsüdür. Babası
birinci abdülhamid Han, annesi Âişe Sineperver Vâlide sultandır. İstanbul'da
8 Eylül 1779'da doğdu. Şehzâdeliğinde yüksek din ve fen bilgileri
öğretilerek yetiştirildi. Amcası Sultan Selim Hanın
ıslahat fikirlerine karşı çıkan bâzı devlet
adamları yeniçerileri tahrik ettiler. Neticede Kabakçı
Mustafa'nın sevk ve idâresinde ayaklanan yamaklar Selim Hanı tahttan
indirerek Şehzâde Mustafa'yı sultan ilân ettiler. Devlet idâresini
ele geçiren âsiler, Nizâm-ı cedid kuvvetlerini dağıttılar. İsyânın
teşvikçisi Köse Mûsâ paşa, Sultan Selim taraftarlarını
birer birer ortadan kaldırdı. İstanbul'daki isyân, Rus
cephesinde prdunun disiplinini de bozdu. Orduda bulunan Selim Han
tarafdarları Ruscuk âyânı Alemdâr Mustafa paşanın
yanına sığındılar. Bu hâdiseler üzerine Mustafa Han,
sadrazâm Hilmi paşayı azlederek yerine Çelebi Mustafa
paşayı sadarete getirdi. Osmanlı ordusundaki bu
karışıklıktan faydalanan Ruslar, Eflak ve Boğdan'da
bâzı kaleleri ele geçirdiler. Ancak bu sırada Fransa imparatoru
Napoleon karşısında zor durumda kalmaları barış
istemelerine sebep oldu. Rusya'nın Eflâk, Boğdan ve diğer
zaptettiği yerleri tahliye ederek çekilmesi şartıyla 20 Ağustos
1807'de mütâreke imzâlandı.
Dördüncü Mustafa Han,
Rusya ile yapılan mütârekeden sonra İstanbul'da âsâyişi
sağlayabilmek için harekete geçti. Bu sırada âsiler işi
çığırından çıkararak halkın mallarını
yağmalamaya, yeniçeriler de her işe karışmaya başlamışlardı.
Mustafa Han, öncelikle âsilerin bir kısmını çeşitli bahâne
ve vazifelerle saraydan uzaklaştırdı. Ancak,
zorbaları tamâmen sindirebilmek için büyük bir güce ihtiyâcı
vardı. Bunun için Alemdâr Mustafa paşanın İstanbul'a
gelmesini istedi. Kendisine sâdık 16 bin kişilik kuvvetle harekete
geçen Alemdâr, öncelikle Boğaz nâzırlığı yapmakta olan
Kabakçı Mustafa'yı öldürttü. Kabakçı'nın öldürülmesi saray
erkânı ve yeniçeriler arasında büyük telâşa sebep oldu. Daha
sonra İstanbul'a giren Alemdâr, zorbaları ortadan kaldırmaya ve
fesatçıları sürmeye başladış Bu sırada
Alemâr'ın tarafdarları Sultan Selim Hanı tekrar tahta
çıkarmaları için tahrike başladılar. Onun bu niyetini sezen
sadrazam Çelebi mustafa paşa kendisinden İstanbul'u terk etmesini
istedi. Alemdâr Mustafa paşa da bunun üzerine 28 Temmuz günü on beş
bin kişiden fazla askeriyle Bâb-ı âliyi bastı. Sadrazamdan
mührünü aldı. Ancak Üçüncü Selim'in yeniden tahta çıkması
hâlinde kendilerini öldürteceğinden korkan âsiler ve bâzı devlet
adamları padişahtan Üçüncü Selim ve şehzâde Mahmûd'un
öldürülmeleri için ferman çıkarttırdılar. Nitekim zorla saraya
giren Alemdâr, Selim Hanın hançer darbeleriyle şehit edilmiş
cesediyle karşılaştı. Hizmetkârlarının
yardımı ile hayâtını kurtaran Şehzâde Mahmûd'u
padişah ilân etti. (28 Temmuz 1808) Mustafa Han ise Topkapı
Sarayına yerleştirildi.
Dördüncü Mustafa Han,
14/15 Kasım gecesi meydana gelen Alemdâr Mustafa paşa Vak'ası
sırasında yeniçerilerin saraya saldırmaları ve kendisini
tekrar başa geçirmeye teşebbüs etmeleri üzerine İkinci Mahmûd
Han tarafdarlarınca öldürüldü. (1808) Mustafa Han, zeki ve tedbirli
olmasına rağmen Üçüncü Selim Hanın tahttan indirilmesi
neticesinde tahta çıkarılmış olmasından dolayı
isyancıların elinde kaldı. Yeniçerilerin tamâmının
zorba bir güruh hâline gelmeleri sebebiyle eşkiyâyı bertaraf edecek
bir kuvveti yanında bulunamadı. Bu sebeple onların isteklerine
boyun eğmek zorunda kaldı. Daha sonra âsileri sindirmek üzere
çağırdığı Alemdâr Mustafa paşanın Selim
Hanı tekrar tahta geçirme teşebbüsü Mustafa Hanın aleyhte
hareketine yol açtı. İkinci Mahmûd Hanın saltanatı
döneminden ve ıslahatlarından memnun olmayan bâzı devlet
adamları, yeniçerileri tahrik etmek sûretiyle kendilerine yakın
gördükleri Dçrdüncü mustafa'yı tekrar tahta geçirmek üzere harekete
geçtiler. Bu durum neticede Mustafa Hanın öldürülmesine yol açtı.
Mustafa Hanın cenâzesi merâsimle kaldırılarak, Bahçe
Kapısında babası Birinci Abdülhamid'in türbesine defnedildi.
Saltanat müddeti bir sene iki ay olup, vefât ettiğinde otuz
yaşında idi.
